“KİTABİ-DEDE QORQUD” DASTANI VE AVROPA EPOSLARINDA BENZER MOTİVLER - Ramina Rza qızı MEMMEDOVA - TURAN-SAM : TURAN Stratejik Araştırmalar Merkezi - http://www.turansam.org









“KİTABİ-DEDE QORQUD” DASTANI VE AVROPA EPOSLARINDA BENZER MOTİVLER - Ramina Rza qızı MEMMEDOVA
Tarih: 22.08.2011 > Kaç kez okundu? 14089

Paylaş




AMEA N.Gencevi adına Edebiyyat İnstitutunun aspirantı,

Milli Azerbaycan Edebiyyatı Muzeyinin emekdaşı

“KİTABİ-DEDE QORQUD” DASTANI VE AVROPA EPOSLARINDA BENZER MOTİVLER

Bir halkın, milletin tarihi, medeni seviyyesi hem de onun tarihi abidelerinin yaşı, seviyyesi, deyeri ve s. ile ölçülür.Dastanlar halkların tarihinin, meişetinin, milli deyerlerinin ve s. aynasi olduğu kimi, hem de onun tarihi elaqelerinin, münasibetlerinin, siyasi müstevide yerinin, milli varlıgının, dövletçilik tarihinin de gösterecisidir. Bu gün dünyada qloballaşma perdesi altında Qerbçilik siyaseti aparıldığı bir dövrde milli varlığın sübutu, dövletçilik enenelerinin qedimliyinin tesdiqi olduqca vacib bir amildir. Bu sahede edebiyyatın tesdiqleyici rolu da danılmazdır. Mövcud olmuş siyasi elaqeler özünü edebi elaqelerde de göstermişdir. Gezergi mövzular Qerb-Şerq bilmeden tamamile ayrı-ayrı adet-enenelere, medeniyyete malik halkların edebiyyatını yaklaşdırır. Onlar arasındakı benzer ve ferqli cehetlerin ortaya çıkarılması ise mövcud senet eserlerinin, edebi-bedii nümunelerin qarşılıqlı müqayisesi neticesinde melum olur. Bu bakımdan biz türk halklarının qedim tarihe malik olan “Kitabi-Dede Qorqud” dastanını Qerbi Avropa edebiyyatının bir sıra nümuneleri ile müqayise etmeyi lazım bildik.

Dastan neinki Azerbaycan, hem de orta esrler türk yazılı abidesi olaraq türk halklarının tarihinin, coğrafiyasının öyrenilmesi bakımından evezsiz menbedir. Dastanın yaranma tarihi bize onu bu qebilden olan en qedim eserlerle müqayise etmek imkanı verir. “Kitabi-Dede Qorqud” dastanı ortaq türk edebi nümunesi kimi qedim dile malikdir. Dastanda hadiselerin tesviri, mövzusu ve bir çok diger özellikleri türk halklarının bu dastana qeder bir sıra yazılı nümunelerinin mövcud olması fikrini ireli sürmeye esas verir. “Kitabi-Dede Qorqud” dastanına qeder mövcud olan abidelerimizin bize gelib çatmamasınin, görünür, müeyyen sebebleri olmuşdur. Bu sebeblere misal olaraq iç çekişmeleri, müharibeleri göstermek olar. Tebii ki, edebi enenesi olmayan bir halk “Kitabi-Dede Qorqud” dastanı kimi tamamlanmış, dolgun edebi nümune yarada bilmezdi. Biz qedim medeniyyet ve edebiyyata, qanun halına salınmış adet ve enenelere malik bir halk kimi dünya edebiyyatına bele bir dastanı töhfe vermeyimizle öz medeni ve tarihi keçmişimizin nece zengin olduğunu bir daha sübut etmiş oluruq.

Önce hamıya melum olan bir faktı hatırlatmaq yerine düşerdi. 1815-ci ilde Drezden kitabhanasında alman şerqşünası H.Ditsin aşkar etmiş olduğu abide “Dede Qorqud” dastanının yalnız bir boyudur: “Busatın Tepegözü öldürdüyü boyunu beyan eder”. O, bu boyu alman diline çevirerek onu geniş ictimaiyyete teqdim etmişdir. Bundan sonra V.Qrimm bu boyda verilmiş tepegözü dünyada mövcud olan sikloplardan biri kimi “Yeni oğuz siklopu” adlandıraraq tehlile celb edir. Meseleni bu araşdırmadan ve mehz ‘‘Busatın Tepegözü öldürdüyü boyunu beyan eder” boyunun tercümesi ile başladiğimiz heç de tesadüfi deyil. Bele ki, “Dede Qorqud” dastaninin boylarindan “Busatin Tepegözü öldürdüyü boyunu beyan eder” ve “Beyburanin oğlu Bamsi Beyrek boyunu beyan eder” daha çok dünya dastan nümaneleri, konkret olaraq, Homerin “İliada” ve “Odisseya” dastanları ile müqayise edirler. İlk bakışdan bir-birine süjet ve mövzu cehetden uyğun gelen hadise ve tesvirler çok zaman bir sıra okucularda yanliş fikirler oyadir. Bele düşünülür ki, bu dastanlar, sanki bir-birini tekrar edirler. Lakin qeyd etmek lazimdir ki, qehremanliq dastanlarinin hamısinda igidlik aparici yer tutduğu kimi cemiyyetdeki problem ve hadiselerin de benzerligi yaradilan senet eserlerinin hem mövzu, hem de süjet bakımindan bir-birine benzemesine şerait yaradir. Eyni süjete Alman halk dastani “Nibelunq neğmeleri”nde de rast gelinir. Burada “Dede Qorqud” dastaninda Basatin Tepegözle vuruşu kimi Ziqfridin Ejdahaya qalib gelmesi diqqeti celb edir. Bu menada qehremanlıq dastanlari, sevgi dastanlari ve s. edebi nümunelerde benzer hadiseler farklı halklarin benzer deyimleri ile de eks etdirilmişdir. Ancaq bu, o demek deyil ki, yaradilan senet eserleri bir-birinin tekrarıdır. Onlar eyni heyat hadiselerine farklı halklarin benzer münasibetlerinin kendineuyqun tezahürleridir. Mehz ona göredir ki, “Kitabi- Dede Qorqud” dastanı bir sıra özelliklerine göre qedim yunan dastanları olan “İliada” ve “Odisseya” ile sesleşir.

Ümumilikde, ekser dastanlara aid olan mekan ve zaman bağlılığının itmesi, mübaliğenin bazen ifrat hedde qeder verilmesi, halkin adet ve eneneleri ile bağli olan bir sıra merasimlerin tesviri, haqq-edalet uğrunda aparilan mübarizelerin eks etdirilmesi “Kitabi- Dede Qorqud” dastani üçün de seciyyevidir.

Edebiyyat insan cemiyyeti yarandığı günden bu günümüze qeder ümumilikde 20-30 mövzu etrafinda cereyan eden hadiselerin tesviri esasinda öz eksini tapir. Bu özelliki şifahi ve yazılı edebi nümunelere de aid ede bilerik. Bu zaman halk, millet, ölke edebiyyati itir. Onlar vahid süjet etrafinda birleşir ki, bu da tebiidir. Mehz bu yönümden “Kitabi- Dede Qorqud” dastanindakı bir sıra meqamların diger dastan ve eposlarla üst-üste düşmesi fikri bir o qeder de teeccüb doğurmamalıdır.

Bu sesleşmelere dastanlarda olduğu kimi Qedim Şerq nağillarindan olan “Kelile ve Dimne”, “Min bir gece” eserlerinde, o cümleden Qerbi Avropa edebi nümunelerinde de rast gelinir. Bütün bu benzerlikleri ve sesleşmeleri ne tamamile bir-biri ile eynileşdirmek, ne de tamamile bir-birinden tecrid edib inkar etmek olmaz. Yazılma tarihine göre bunların birinin digerinden behrelenmesi hem mömkün olan, hem de mümkan olmayan meseledir. Bes bu sesleşmelerin mentiqi izahini nece vere bilerik? Cavab mentiqe esaslanmış olmalıdır. Bele ki, sesleşen mövzuların çokluğu insan heyatındakı problemlerin ekseriyyetinin mekanından asılı olmayaraq eyniyyet teşkil etmesi ile izah oluna biler. Prof. E.Sultanlı bunu bele esaslandırır: “Bu nüveler her qebile ve her halkın öz ictimai şeraiti, onun tefekkür ve texeyyül (hayaletme) seviyyesinden asılı olaraq rengareng tüllere bürünmüşdür. Nüveler eyniyyet teşkil etdikleri halda tüller, bezekler, başqa sözle, tefsilat yerli koloritden asılı olmuş, her qebileden, her halkın öz milli özellikleri, milli enenenleri meneviyyatı hemin tefsilatlarda öz eksini tapmişdır.”

Bu dastanda oğuz-türk halklarının ilkin dövlet quruluşu, tarihi, medeniyyeti, yaşayış seviyyesi tesvir edilmişdir ki, bununla da yazılı edebiyyatımızın sarsılmaz esası qoyulmuşdur. Mehz “Dede Qorqud” dastanında şifahi edebiyyatımız yazılı edebiyyatımizla vehdetde üze çıkır. Çok minillikler yaşı olan halk edebiyyatımız üzırinde qurulan bu dastan bir sıra ölkelerin yazılı edebiyyatının ilkin nümunelerinde olduöu kimi, yetkin formaya, mükemmel fabulaya, kompozisiya bütövlüyüne malik deyil, nece ki, “İliada” ve “Odisseya”, qedim Kelt dastanları ve s. Lakin o da istisna edile bilmez ki, bele kemkesirliye sebeb bizi onlardan ayiran böyük vakit ve zaman kesiyidir. Elimize gelib çatan bu dastanların tam ve bütöv variantda olmasını söylemek çetindir. Onların ayrı-ayrı dövrlerde üzlerinin köçürüldüyü zaman deyişikliklere meruz qalması, bezi hisselerin tamamile çikardılaraq üzünün köçürülmemesi ve ya hattat terefinden üzü köşürüldüyü zaman bir sıra hisselerin yazıya elave edilmesi fikirleri de inkar edilmezdir.

Bu dastan hem şifahi, hem de yazılı edebi nümune kimi qiymetlidir. “Kitabi- Dede Qorqud” qehremanlıq dastanı olduğu üçün burada bütün qedim halk dastanlarında aparıcı olan döyüş, qehremanlıq, şücaet gösterme esas meselelerden biridir. Çok zaman bele vuruş, mübarize düşmene qarşı aparılsa da, bazen el şenliklerinde ve ya adi yarışlarda biz bele qehremancasına özünügöstermenin şahidi oluruq, meselen, I boyda Buğacın buğanı öldürmesi. Çok maraqlı faktdır ki, bu abidede diger dastanlarda olduğu kimi qehremanların ekseriyyeti fövqelade güce malikdirler: Qazan han, Bamsı Beyrek, Qaraca Çoban ve s. Tesvir olunan qehremanların gücleri edebi mübaliğelerle ve Şerq edebi mektebine aid medhnamelerle verilmişdir. Bununla bele, “Dede Qorqud” hem de daha çok reallığa söykenmesiyle maraq doğuran dastanlardandır. Eger qedim yunan ve Kelt dastanlarında qehremanlar ya yarımallah olur, ya yarımallahlar terefinden himaye edilirse, ya da mehz allahların birbaşa qarışması esasında her hansı döyüşün neticesi deyişdirilse (meselen, Patrokl ve Hektorun vuruşmasında Appolonun kömeyi neticesinde II-nin qalib gelmesi), “Kitabi- Dede Qorqud”da bele hallara demek olar ki, rast gelinmir. Eger qedim yunan dastanlarında qılınc ve nize özel olaraq qehremanlar üçün hazırlanırdısa ve onların en keserlisi allahlar terefinden hediyye edilirdise (meselen, demirçilik allahı Hefestin Ahillese yeni silah hazırlaması ve onun da Hektorla döyüşde bu silahla vuruşması), “Dede Qorqud”da bunları görmek, demek olar ki, mümkün deyil. Dastanda insani güc, insanların allahların yardımı olmadan, sirf öz gücü ile qalib gelmesi, demeli, reallıq, real heyat hadiselerinin tesviri esas yer almışdır. Qedim yunan dastanlarında qehremanlar öncedengörmeye malikdir (meselen, Patrokl Hektor terefinden öldürüldükde, II-nin de Ahilles terefinden öldürüleceyini, Hektor Ahillesle döyüşde ölüm ayağında Ahillesin Paris terefinden öldürüleceyini söylemesini nümune göstermek olar), ancaq “Dede Qorqud” dastanında heç bir qehremanda bu fövqelade “qabiliyyet” yokdur ki, bu özellik de abideni reallığa daha da yakınlaşdırır. Düzdür, “Dede Qorqud” dastanında Qorqud ata qabaqcadan görmeye malikdir. Biz bu barede dastanın ilk boyunda Qorqud ata teqdim olunarken melumat alırıq. Lakin dastanın heç bir yerinde buz Qorqud Dedenin kiminse başına gelecekleri evvelceden söylemesinin şahidi olmuruq (ola bilsin ki, dastanda bele boy evvelki variantda mövcud olmuş, lakin dövrümüze çatmamışdır). Bununla bele, “Dede Qorqud” dastanının qeti suretde qabaqcadan habervermeden uzaq olmasını söylemek de olmaz. Bütün epos ve dastanlar üçün karakterik olan bu priyom dastanın bir yerinde, ancaq daha inandırıcı şeraitde verilib: Qazan han öz evinin yağmalanmasını uykuda görür. Ne qeder qeribe olsa da, onun uykusu çin çıkır. Uykuların çin olması ise her bir insanın heyatında baş veren adi hadiselerden biridir. Bele uykugörme “İliada”da da tesvir edilmişdir. Lakin burada baş verecek hadise Parisin anası Geykubenin uykusunda evvlceden ona eyan olur. “Dede Qorqud”da ise Qazan han artıq baş vermiş hadiseni görür. VII boyda Yeynek de uyku görür, lakin burada sadece onun dayısı ile olan söhbeti tesvir edilir. Qeybden haber veren uykunun tesviri qehremanliq, vetenperverlik mövzusuna göre “Dede Qorqud” dastanı ile sesleşen qedim fransız dastanı “Roland neğmeleri”nde de öz eksini tapmışdır.

Yunan eposunda (bu özelliye Kelt dastanlarında da rastlanır) düşmenle möbarize aparan qehreman yeri geldikde onunla barışa, dostlaşa bildiyi halda, Oğuznamede biz bele hallarla demek olar ki, rastlaşmırıq. “İliada” eserinde Ahilles öz düşmeni Hektorun atası priam ile qucaqlaşır ve sonda allahların emri ile mehribanlıqıa ondan ayrılırsa, “Dede Qorqud”da düşmen ehv diledikde baöışlansa bele, onlar arasında isti münasibet mövcud olmur. İspan dastanı “Sid neğmeleri”nde ise Sid ona düşmen olan feodal Barselonski ile vuruşaraq onu esir tutur, lakin onu öldürmür, azad edir. Bu hissede “Sid neğmeleri” “Dede Qorqud”la sesleşir.

Yunan qehremanları daha çok ölmez, okbatmaz, ovsunlaşmış kimi teqdim edilirse (meselen, Ahillesi ancaq dabanından oklamaqla öldürmek olardı), Oğuznamede er igidler ebedi deyil, ölümlü insanlardır. Adi qehremanlar olan bu erleri okla, nize ile, qılıncla öldürmek mümkündür. Ebedilik, hetta Qorqud Ataya bele aid deyil. Bu ulu ve daim ebedi olacaq Tanrıya, Allaha aid özellikdir. Göründüyü kimi, “Dede Qorqud” dastanı daha çok real tesvir edilmiş, başqa sözle desek (hem mifikliyi, hem de reallığı özünde birleşdiren), heyat hadiselerine obyektiv bakışın nümunesı kimi diqqeti çeken dastandır. Onun bu özelliki bize Oğuz halklarının, hetta bir sıra Avropa ölkelerini qabaqlaması ve onlardan ireli getmesini söylemeye imkan verir.

Dastanlar üçün karakterik olan diger bir özellik de musiqinin, çalğının eksidir. Her bir halkın dastanında onun özünün milli aletinden istifade edilir. Türk dastanlarında qopuz, saz çalan ozanı, aşığı bir çok halkların dastanlarında Rapsod evez edir. Bu da ayrı-ayrı halkların medeniyyeti, inceseneti, edebiyyatı ve estetik düşüncesini eks etdirir.

“Dede Qorqud” dastanının qedim Kelt dastanları ile de sesleşen bir sıra mqamları vardır. Ulad silsilesinin qehremanı Ulad kralı Konhobarın bacısı oğlu Kuhulindir. Bu silsilenin “Kualinqeden öküzünün oğurlanması” hissesi vardır: Konnahta eyaletinin kraliçası Medb Ulad tayfasına aid olan öküzü ele keçirmek niyyeti ile hücuma keçir. Bu o zaman olur ki, Ulad tayfası ilin üç ay qış feslinde yatır. Kuhulin hücuma keçen orduya qarşı tek vuruşur ve qalib gelir. Belelikle, o tekbaşına öz eyaletinin serhedlerini qoruyur. “Dede Qorqud” dastanında ise “Bekil oğlu İmran” adlanan doqquzuncu boyda evvel Bekilin, sonra ise İmranın serhed gözetçisi kimi düşmını qalib gelmesini görürük.

Teqriben eyni dövrde qeleme alınan bu dastanlardakı sesleşmeler onları bir-birine yakınlaşdırır. Biz ne Kelt dastanının “Dede Qorqud”dan, ne de “Dede Qorqud”dun Kelt eposundan tesirlendiyini söyleye bilmerik. Çünki hem yazılış, hem tesvir, hem de döyüş sehnelerinde keskin ferqin olması bunun mümkünsüzlüyünü gösterir. Bir-birinden, demek olar ki, tamamile habersiz yaradılan bu dastanlarda maraqlı cehetlerden biri de qehremanın tekbetek döyüşlerde qalib gelmesidir. Kafirle tekbetek döyüşde allahdan güc dileyen İmrana Tanrı qırk kişi qüvvesi verir. Bununla da o, döyüşde qalib gelir. Eger Ulad silsilesinde Kuhulin Nur Allahı Luqanın oğlu kimi güc-qüdret sahibidirse, Oğuz dastanında İmran şeriksiz Tanrının rehmi, merhemeti sayesinde yenilmezdir.

Göründüyü kimi, “Kitabi- Dede Qorqud”da Avropanın diger dastanları ile seslleşen, üst-üste düşen bir sıra meqamlar olsa da, o, öz milli koloriti, deyimi, forması ve heyat problemlerinin tesviredilme üslubu ile ferqlenir. Neinki Oğuz dastanı Avropa ve Şerq dastanları silsilesinden, hetta Avropanın öz dastanları bele bir-birlerinden ve diger halkların eposlarından seşilir. Bu da onu gösterir ki, vahid Yer küresindeki hadiseler, onların süjetleri bir-birine benzese de, forma, deyim, halk özellikleri, adet-eneneleri onları bir-birinden ferqlendirir.







Qaynaqlar:

1. Azerbaycan edebiyyatı tarihi. I cild, Bakı, Elm, 2004

2. Elladanın qehremanları. Bakı, 2004

3. Kitabi – Dede Qorqud. Bakı, 2004

4. Eli Sultanlı. Meqaleler. Bakı, 1961

5. Aristotel.. Poetika.. Bakı, 1961

6. E. Sultanlı. Antik edebiyyatı tarihi. Bakı, 1958

7. E. Sultanlı, İ. Elizade, H. Sultanlı. Harici edebiyyat. Bakı, 1955

8. Homer. İlliada. (Mikayil Rzaquluzadenin tercümesinde) Bakı, 1978

9. Homer. Odisseya. (Elekber Ziyatayın tercümesinde) Bakı, 1977



Resume

Ramina Mammadova

Post – graduate student

The likeness motives of “Kitabi-Dade Gorgud” and of the Europe eposes



In this article “Kitabi-Dade Gorgud” is led with parallels related to style and peculiarities of plot composition being our great memorial national culture of history and eposes of different Europe nations. In this article was established a fact, that all eposes of world contain essential facts about history, geography, daily life, traditions of those nations.



ÖZET

Ramina Rza qızı Memmedova



“Kitabi-Dede Qorqud” dastani ve Avropa eposlarinda benzer motivler



Meqalede “Kitabi-Dede Qorqud” dastanı ile Avropa halklarının eposları mukayise edilir. Onların benzer ve farklı ozellikleri incelenir. Burada gösterilir ki, bütün dünya dastanları tarix, coğrafiya, adet-eneneler hakkında deyerli melumatları daşıyır.









Anahtar sözcük: “Kitabi-Dede Qorqud” ve “İliada”, “Odisseya”, “Nibelunq neğmeleri”, Kelt dastanları

Key word: "Kitabi-Dade Gorgud» and "İliada", "Odisseya", "Songs of Nibelunq", Eposes of Celt







Yorumlar








Aktif Ziyaretçi 16
Dün Tekil 861
Bugün Tekil 789
Toplam Tekil 1635495
IP 54.166.48.3






TURAN-SAM PRINTED ISSN: 1308-8041
TURAN-SAM ONLINE ISSN: 1309-4033
Journal is indexed by:

































































2 Rebiü'l-Evvel 1438
Aralık 2016
P
S
Ç
P
C
Ct
P
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31


Ey Türk Beyleri, Milletim, İşitin! Yukarıda Gök Çökmedikçe aşağıda yer delinmedikçe, TÜRK Ulusu senin ülkeni kim alabilir? Töreni kim Bozabilir?
(Bilge KAĞAN)


Ekle Çıkar









Anasayfa - Amaç - Misyon - Vizyon - Faaliyetler - Tüzük - Yönetim - Yasal Uyarı - İletişim

Her Hakkı Saklıdır © 2007 - 2017 TURAN-SAM : TURAN Stratejik Araştırmalar Merkezi
Sayfa 1.883 saniyede oluşturulmuştur.

TURAN-SAM rssTURAN-SAM rss
Google Sitemap

Sayac

"Bu site en iyi mozilla firefox'ta 1280x960 çözünürlükte görüntülenir."

Turan Portal v1.3 | Tasarım TURAN-SAM , Kodlama Serkan Aygün

Turan Nedir?, Bilimsel Dergiler, En popüler Bilimsel Dergi, Endeksli Bilimsel Dergiler, Saygın Bilimsel Dergi, Türk Dünyasının en popüler ve en saygın Bilimsel Hakemli Dergisi, SSCI, SCI, citation index, Turan, Türk Devletleri, Türk Birligi, Türk Dünyası, Türk Cumhuriyetleri, Türki Cumhuriyetler, Özerk Türkler, Öztürkler, Milliyetçi, Türkçü, Turancı, Turan Askerleri, ALLAH'ın askerleri, Turan Birliği, Panturan, Pantürk, Panturkist, Türk, Dünyası, Stratejik, CSR, SAM, Center for Strategical Researches, Araştırma, Merkezi, Türkiye, Ankara, İstanbul, Azer, Azeri, Azerbaycan, Bakü, Kazakistan, Alma-Ata, Astana, Kırgız, Bişkek, Kırgızistan, Özbekistan, Özbek, Taşkent, Türkmen, Türkmenistan, Turkmenistan, Aşxabad, Aşkabat, Ozbekistan, Kazakhstan, Uzbekistan, North, Cyprus, Kıbrıs, MHP, AKP, CHP, TURKEY, Turancılık, KKTC, Vatan, Ülke, Millet, Bayrak, Milliyet, Cumhuriyet, Respublika, Alparslan Türkeş, Atatürk, Elçibey, Bahçeli, Aytmatov, Bahtiyar Vahabzade, Yusuf Akçura, Zeki Velidi Togan, İsmail Gaspıralı, Gaspırinski, Nihal Atsız, Alptekin, Kürşad, Tarih, Kardeş, Xalq, Halk, Milletçi, Milliyetçi, Yürek, Ürek, Türklük, Beynelxalq, Arbitrli, Elmi, Jurnal, Nüfuzlu